informatie

De ontdekking van het eiland

Omtrent de ontdekking en kolonisatie van Madeira doen vele verhalen en legenden de ronde, waarvan vele tot op heden voortleven. Volgens één legende is Madeira het enige niet-verzonken deel van Atlantis; een andere verhaalt van de legendarische piraat Kapitein Kidd en zijn verloren schat die nog altijd op een van de Ilhas Selvagens begraven moet liggen.

Madeira was al een vast navigatiepunt voor zeevaarders lang voordat Porto Santo en Madeira in 1420 officieel werden 'ontdekt' door Joáo Gonçalves Zarco. Plinius, de Romeinse schrijver uit de 1^e eeuw, sprak op grond van de opvallende kleur van het zeediertje Orchilla al van de 'Purperen Eilanden' en op de beroemde 'Medici', de in 1351 door Genovese cartografen getekende wereldkaart, verscheen Madeira voor het eerst onder de naam 'Isola delle Lolegname' (Houteiland). Diezelfde naam - Ilha da Madeira - werd ook gebruikt door Zarco toen hij er in 1420 landde en het voor Portugal in bezit nam.

Robert Machin

Feiten zijn zelden zo romantisch als de verhalen die de zeelieden elkaar tijdens hun lange reizen - de schepen waren beladen met suiker, graan en Madeirawijn - wisten op te dissen. Honderd jaar na de ontdekking door Zarco schreef de chroniqueur Valentine Fernandes over wat hij ongetwijfeld ergens in een zeemanskroeg had opgevangen. Het verhaal luidt dat een koopman uit Bristol, Robert Machin, onderweg naar Portugal door een storm naar de rede van Madeira werd gevoerd en op onderzoek uitging. Zijn muitende bemanning liet hem op het eiland achter, maar bij een volgende storm zochten ze beschutting onder de kust van Marokko, waar ze gevangen werden genomen en als galeislaven weggevoerd. Vastbesloten om naar de bewoonde wereld terug te keren, bouwde Machin een vlot, maar ook hij viel in handen van de Marokkaanse piraten en belandde in hetzelfde schuitje als zijn voormalige bemanning. Moordlustig nam Machin wraak. Zijn verbaasde bemanning vroeg om een verantwoording van zijn strijdlust, waarna het niet lang duurde voordat het verhaal van dat mysterieuze eiland aan de rand van de wereld de ronde begon te doen.

Het was nog slechts een kwestie van tijd tot ook Hendrik de Zeevaarder het opving en Zarco uitzond om het te verifiëren. In de 17e eeuw deden zelfs nog romantischer versies van dit verhaal de ronde, zoals die waarin Machin als de Engelse aristocraat wordt beschreven die er met zijn liefje Anne d'Arfet (of Anne van Hertford) vandoor ging.Nadat het paar schipbreuk had geleden op Madeira, stierf Anne door uitputting en Machin aan een gebroken hart. Zarco zou, toen hij in 1420 voet aan wal zette, hun graven hebben gevonden. Die plek noemde hij Machico, ter ere van Machin en zijn geliefde. Een andere legende verhaalt dat Zarco de enorme oerbossen van het eiland in brand stak - de snelste manier om het eiland te ontginnen - en dat de brand zeven jaren voortwoedde. In werkelijkheid ging men bij die ontbossing vermoedelijk veel selectiever te werk. Het hardhout was waardevol en werd gebruikt voor de bouw van huizen, schepen en de kratten waarin suiker en andere oogsten konden worden vervoerd.

GESCHIEDENIS

Columbus

Volgens weer een ander verhaal zou Columbus verschillende jaren op Madeira en Porto Santo hebben gewoond; hij zou hier door de exotische plantengroei overtuigd zijn geraakt dat het beloofde land, de specerijeneilanden in de Indische archipel, in het westen zou liggen. Om die theorie te staven zeilde hij terug naar Lissabon om fondsen te verzamelen. Het verhaal is te mooi om waar te zijn en zelfs op Madeira werd er met de nodige scepsis naar geluisterd. Toch is men er nu van overtuigd dat deze legende een kern van waarheid bevat en dat Columbus wellicht bij diverse reizen na de ontdekking van de Nieuwe Wereld op Madeira proviand heeft ingeslagen. Overigens, dit soort verhalen vertelt men ook op de Canarische eilanden en de Azoren.

Bij de herdenkingsplechtigheden in 1992 ter ere van de ontdekking van de Nieuwe Wereld besloot Madeira deze 'Columbus - connectie' dan ook uit te buiten. Sindsdien kunnen bezoekers van Porto Santo in het Casa de Colombo (Huis van Columbus) portretten en door hem gebruikte zeekaarten aanschouwen. Madeira staat met één been in de arme Derde Wereld en met het andere in de rijke Eerste Wereld. Die overgang voltrekt zich zo snel dat u bij uw rondritten over het eiland nog tegelijkertijd beelden uit Madeira's verleden èn het heden aantreft.

In het dorpje Santana bijvoorbeeld zult u misschien nog wel zo'n wandelende hooiberg tegen het lijf lopen: een onzichtbaar geworden boerin onder een enorme baal hooi voor haar koe.Waarschijnlijk woont ze met haar familie in zo'n driehoekig houten huisje en kookt ze buiten op een houtvuurtje. Ze wast zich (en haar kleren) in een levada (een irrigatiekanaal). Het inkomen van de familie zal niet veel meer dan een kleine vijfhonderd gulden per maand bedragen. Haar echtgenoot bewerkt de kleine landbouwterrassen met de hand en voor hem is het de gewoonste zaak van de wereld dat hij alles wat hij produceert in rieten manden naar de berm van de openbare weg zeult. Daar komt de vrachtwagen van de coöperatie zijn producten ophalen om ze naar de markt te brengen.

Nieuwe wegen

Nog altijd zijn er gehuchtjes en boerderijen op het eiland die op meer dan twee uur klimmen en/of dalen van de openbare weg liggen, waar geen elektriciteit of tv is en waarvan de bewoners nog nooit de reis naar de hoofdstad Funchal hebben ondernomen.Het aantal mensen dat op deze traditionele wijze leeft - van zonsopgang tot zonsondergang ploeterend zonder moderne hulpmiddelen - neemt echter ook hier snel af.

Wegenbouwprogramma's, gedeeltelijk gefinancierd met behulp van gelden van de Europese Unie, zijn een grote stimulans voor vernieuwing gebleken. Na de weg komt er elektriciteit, opgewekt door middel van windturbines op de noordelijke rotskusten en aan de voet van grote reservoirs gebouwde waterkrachtcentrales. Boeren kunnen nu hun oogsten over de weg naar de landbouwcoöperatie brengen of direct verkopen aan hotels en restaurants. Velen van hen gaan nu wekelijks naar Funchal om daar hun producten te verkopen in de levendige Mercado dos Lavradores (Arbeidersmarkt).

Als zo'n dorpje eenmaal door een weg is ontsloten, komen al snel de eersten om een weekendhuisje te bouwen en duiken de eerste emigranten op om met hun spaargeld een nieuw stenen nestje voor hun oude dag in te richten. Tot wanhoop van hen die de traditionele bouwwijze en de natuurlijke schoonheid van het eiland een warm hart toedragen, want die nieuwbouw met de fonkelnieuwe daken en betonnen muren betekent veelal een aanslag op het landschap. Ten slotte arriveren dan de toeristen, verschijnen er winkeltjes en hotels, en het dorpje schiet nu definitief door naar de twintigste eeuw met alle vervelende gevolgen vandien. Vanwege de groeiende materiële welvaart klagen de lokale bewoners niet al te veel, op de ouderen na dan. Deze vinden dat de gemeenschapszin zwaar te lijden heeft van de moderne tijd.

Stad en land

Het valt moeilijk te voorzien welke invloed dit op langere termijn op de cultuur van Madeira zal hebben, ook al kunnen we daar in Funchal al het een en ander van zien. De katholieke Kerk aangeeft, heeft in Funchal veel aan invloed ingeboet. Zoveel dat veel parochiekerken in Funchal hun deuren hebben moeten sluiten. Terwijl processies, zoals die voor de Heilige Maagd en andere patroonheiligen, in de dorpen hele menigten op de been brengt, is dat in Funchal alleen nog maar het geval voor de feesten rond nieuwjaar en de wijnoogstfeesten. Alleen de familieband blijft even sterk als die altijd is geweest en de inwoners van Funchal zijn even hardwerkende en ondernemende mensen als hun landelijker soortgenoten. Bovendien zijn alle eilandbewoners trots op alles wat Madeira uniek maakt: de wijn, het landschap, de architectuur en zelfs de klederdrachten en volksdansen waaraan men zich voor eigen plezier overgeeft, en niet voor wat de toekijkende toerist eventueel aan geld toeschuift.

Klimaat

Madeira is gezegend met een bijna perfect klimaat. Het is er bijna nooit ondraaglijk heet of te koud. In de winters zorgt de ligging op een zuidelijke breedtegraad er samen met de door zee afgegeven warmte voor dat de temperatuur niet vaak tot beneden een prettige achttien graden Celsius komt. Dat maakt Madeira een aantrekkelijke bestemming voor iedereen die zich aan de ijzige greep van Noordeuropese winters wil onttrekken. In de zomer brengen de passaatwinden koelte en de opstijgende winden doen een wolkenkroon boven het eiland ontstaan die de hete middagzon tempert, waardoor het kwik zelden hoger komt dan 24 ^oCelsius. Daardoor is Madeira in trek bij Portugezen van het vasteland en anderen die de verschroeiende hitte van continentale zomers willen ontvluchten. Als Madeirenzers voor de verandering in de zon willen bakken, zoeken zij daarentegen het gewoonlijk zeer droge en hete Porto Santo op.Toch kent Madeira ondanks dit gelijkmatige klimaat nog grote plaatselijke verschillen.

De temperatuur daalt snel naarmate je hoger komt. Zelfs in de zomer kunnen er ijskoude winden rond de bergtoppen waaien. Maar dat levert de stalhouders die boven op de top van de Pico do Arieiro (1818 m) truien en sweaters verkopen een goede boterham op. In de winter is het daar 's morgens fijn sneeuwballen gooien, terwijl u 's middags beneden, rond het zwembad van uw hotel, een ontspannend zonnebad kunt nemen.

Regelrecht betoverend is het wanneer u in de volle zon een wandeltocht over Madeira's hoge toppen maakt, terwijl vlak onder u een sneeuwwit wolkendek het eiland aan het gezicht onttrekt. Regen is een gegarandeerd dagelijkse verfrissing, die het hoogstens in de meestal droge maanden juli en augustus laat afweten. Gelukkig valt die regen in het zuiden in korte maar heftige buien. Na een zonrijk begin van de dag zorgt de opstijgende wind voor wolkvorming, die rond het middaguur tot condensatie komt met als gevolg stortbuien. Na het middaguur kun je dan weer tot de avond volop van de zon genieten.

De wijnen van Madeira

Er bestaan vier soorten Madeira-wijn, elk genoemd naar de druif waarvan ze zijn gemaakt. Sercial is een amberkleurige, droge wijn die vaak als aperitief wordt gedronken, bij soep en visgerechten. Sercial wordt gemaakt van druiven die op circa 800 m hoogte groeien; lager zouden ze door het grotere aantal zonneuren een hogere suikerconcentratie bereiken. De van velden op circa 500 m hoogte afkomstige verdelho is dan ook een mediumdroge, taankleurige wijn die vooral bij ‘t hoofdgerecht wordt gedronken. De volle, licht naar noot smakende bual is een goede begeleider van kazen als Stilton en rijke desserts, terwijl de volzoete malmsey op zijn plaats is bij de koffie. Het procédé van langzame verwarming en afkoeling, plus de toevoeging van alcohol, maakt de wijn zeer goed bewaarbaar. Een reserva is al vijf tot twintig jaar oud en een vintage moet twintig jaar op vat hebben gelegen en twee jaar op fles. En dan nog zijn ze in hun jonge jaren. Elke slok Madeira brengt een vleugje geschiedenis: de aroma's hebben zich soms gedurende vele decennia kunnen ontwikkelen. De oudste op Madeira bewaarde wijn dateert van 1772 - en deze bleek na een analyse uitgevoerd bij de laatste vervanging van de kurk, nog in perfecte staat te zijn. Te koop - voor een goede 600.000 escudo’s - is wel wijn die in 1863 werd gebotteld, een jaar waarin de Amerikaanse Burgeroorlog nog in volle gang was.

Winston Churchill, een regelmatige gast op Madeira, was verzot op deze edele wijnen. Tijdens een diner in het Reid's Hotel in 1950 werd Churchill door de Engelse gemeenschap op het eiland een fles aangeboden, die eerder aan Napoleon was geoffreerd toen deze op weg naar St.-Helena voor het eiland ten anker ging. Die fles werd nooit gedronken en kwam retour. Nadat Churchill deze fles met zijn gasten had genuttigd, bleek hij minder onder de indruk van het feit dat hij ooit aan Napoleon had behoord, maar des te meer van het feit dat deze wijn werd gemaakt in de tijd dat Marie Antoinette nog leefde! dankzij de combinatie van vruchtbare vulkanische grond, zon, regelmatige regen en een hoge vochtigheidsgraad.